Lojistik & Tedarik Zinciri
7 optimizasyon problemi
Bir Düğümden Diğerine En Kısa Yol — Ağırlıklı Graf Üzerinde Nasıl Hesaplarım?
İki nokta arasındaki en hızlı veya en kısa yolu hesaplaması gereken KOBİ'ler içindir: 10-50 araçlı saha servis ekibi (tesisat, elektrik, beyaz eşya tamiri), şehir içi kurye-kargo operasyonu, ya da acil servis koordinasyonu yapan bir merkez. Her gün yüzlerce 'A'dan B'ye en kısa sürede nasıl giderim' sorusu sorulur; cevap trafik, yol kapanması ve araç tipine göre değişir. Yanlış rota teknisyenin günde 1-2 işini eksik yapmasına, kuryenin geç teslimatına ve müşteri kaybına dönüşür. Manuel veya 'gözüyle' verilen rota kararları, ağ üzerinden hesaplanan rotaya kıyasla araç başına günde 20-60 dakika boşa harcatabilir.
Birden Çok Fabrika, Birden Çok Müşteri — Her Fabrika Hangi Müşteriye Ne Miktarda Sevksin, Toplam Nakliye Minimum?
3-8 fabrika veya bölge deposundan 20-100 müşteriye haftalık sevkiyat yapan gıda, ambalaj veya tekstil üreticileri içindir. Her hafta verilen karar şudur: hangi fabrika hangi müşteriye, ne miktar gönderecek? Fabrika başına kapasiteler, müşteri başına talepler ve her çift için farklı kilometre/araç maliyeti varken — toplam nakliye faturasını en aza indirmek hedeftir. 'En yakın fabrika' veya 'her zaman böyle yapıyorduk' alışkanlığı, sistematik bir hesap karşısında genellikle %10-20 fazla yakıt + araç parası yazdırır.
Birkaç Araç, Birçok Müşteri — Hangi Aracı Hangi Sıraya Versem, Kapasite Aşılmasın, Toplam Yol Minimum?
Tek depodan günlük 10-100 müşteriye teslimat yapan distribütör veya tedarikçi (gıda, içecek, su, B2B yedek parça); araç kapasitesi sabit (2-5 ton, 30 m³), müşteri sipariş miktarı belli, teslim saati esnek. Her sabah üç soru: bugün kaç araç çıksın, hangi araç hangi müşterilere gitsin, hangi sırayla — kapasite aşılmadan toplam yol minimum. Sezgisel planlamacı 15-25 müşteriye kadar zihinsel idare eder; üstünde rota kalitesi düşer, aynı bölgedeki müşteri iki ayrı araca dağılır, günde 1-2 fazla araç yola çıkar. Toplam mesafenin %10-25'i ve günlük araç sayısının 1-2 adedi planlama kalitesine bağlıdır; yakıt + sürücü maliyeti operasyonel giderin %30-50'sini oluşturur.
Hangi Araç Hangi Müşteriye, Hangi Saatte Gitsin?
5-30 araçlı yerel bir dağıtım filosunun günlük rota planlaması problemi. Her müşterinin teslim alabileceği saat penceresi belli (örnek: bir mağaza 09:00-12:00 arası teslim almak istiyor, bir restoran 14:00'ten önce). Karar verilmesi gereken: hangi müşteri hangi araca yüklensin, araç hangi sıra ile dolaşsın ki tüm pencereler tutsun, yakıt ve şoför saati en az olsun, araç kapasitesi aşılmasın. 30-50 müşteri için manuel planlama mümkün; üzerinde plan kalitesi düşer — boş km, geç teslim, ikinci tur gerekliği ve şoför fazla mesaisi olarak yansır.
Tek Araç, Birçok Durağı — Hangi Sırayla Dolaşsam ki Toplam Mesafe Minimum Olsun?
Günde 8-15 müşteri ziyaret eden bir saha teknisyeniniz (klima bakımı, asansör servisi, beyaz eşya tamiri), tek araçlı bir tedarikçi turu yapan satış temsilciniz ya da PCB delgi makinesinde 500-5.000 noktayı sıralayan bir operatörünüz var. Hepsi aynı temel kararı verir: N adet noktayı tek araç (ya da kafa) en kısa hangi sırayla dolaşsın ve başlangıca geri dönsün. Yanlış sıralama saha hizmet operasyonunda günlük 80-200 TRY/araç yakıt ve sürücü zamanı kaybı, PCB hattında %15-30 daha uzun delgi süresi ve son müşterinin teslimat penceresinin kaçırılması demektir. 50 durakta sürücünün kafadan kurduğu sıralama optimum'dan %20-40 sapar; durak sayısı arttıkça sezgisel çözümle birikimli kayıp katlanır.
Tıra Konteynere Ne Sığar, Hangi Sırayla Yüklenir?
Belli boyutta bir tır, konteyner veya kargo aracına farklı boyut, ağırlık ve istif kurallarına sahip kolileri (veya paletleri) hangi yerleşimle koyarsan en yüksek doluluk oranını elde ederiz? Bu sorunun matematiksel adı 3 boyutlu bin packing problemi (3D-BPP) ya da konteyner yükleme problemidir (Container Loading Problem, CLP). Hacim sığdırma, ağırlık limiti, üst üste koyma kuralları, ağırlık dağılımı (denge), teslimat sırası (multi-drop) gibi yan kısıtları aynı anda çözen yöntemler 1990'lardan beri çalışılır. KOBİ tarafında %5 doluluk artışı bile araç başına teslimat sayısını ciddi şekilde artırır.
Yeni Depoyu Hangi Şehre Açsam?
Bir distribütör, e-ticaret operatörü veya KOBİ üretici 2-5 yıllık büyüme planında 1-5 yeni depo, şube veya dağıtım merkezi açmayı düşünüyor. Karar verilmesi gereken: hangi şehir veya bölgede, kaç tesis, hangi büyüklükte, hangi mevcut depolardan hangi müşteri/sipariş hacmini alacak. Yanlış konum 5-10 yıl boyunca yüksek taşıma maliyeti, geç teslim ve müşteri kaybı demek; doğru konum aynı sürede yıllık 1-5 milyon TRY tasarruf. Karar sezgiyle (örnek 'fabrika yanına alalım, çalışan yakın olsun') verildiğinde nadiren optimum çıkar; çünkü taşıma maliyeti, kira, vergi, işgücü ve hizmet süresi aynı anda gözetilmesi gereken kısıtlardır.